پایگاه خبری روستای روئین
آیین میر نوروزی در روستای روئین خراسان شمالی
سید هادی احمدی روئینی – کارشناس ارشد پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی
در میان آیین ها ومراسم وابسته به نورزو که شاخص ترین عید ملی ایران به شمار می آید،آیین هایی همچون حاجی فیروز،میر نوروزی،پیر ببو،نوروزخوانی ،خانه تکانی،میهمان پاک و شاه بازی آوازه افزون تری دارند.از آن میان حکایت ((میرنوروزی))
در عین تفاوت با دیگر آیین های یاد شده ،بسیار جالب و شنیدنی است . مقاله حاضر گزارشی است از سنت ((میرنوروزی )) در منطقه گردشگری تاریخی رویین واقع در استان خراسان شمالی که تا بیش از سه دهه پیش بهتفضیل برگزار می شد. در روند این بررسی ، گذشته از تبیین پیشینه تاریخی نوروز و میر نوروزی و پیوند میان آنها تلاش شده است تا تصویر مردم نگارانه ای از اجرای این سنت در منطقه جغرافیایی پیش گفته شده ارائه شود.
میر نوروزی در رویین
کودک که بودم اسامی چند تن از همسایگان و اهالی روستا توجهم را جلب میکرد ،نام هایی که بیشتر به صورت لقب داشتند تا اسم ،ولی به گونه ای تبدیا به نام متداول فرد شده بودند. هرچه کنکاویم بیشتر می شد،مسئله صورت پیچیده تری پیدا می کرد
مثلا وقتی ار بزرگتر ها می پرسیدم که چرا به فلانی میگویند شاه یا فرمانده لشکر ؟ پاسخ این بود:
خب فلانی زمانی شاه یا فرمانده لشکر بوده است .در مورد بسیاری اسامی دیگر هم حکایت به همین منوال بود و من گمان میکردم که بزرگتر ها واقعیت را به ما نمی گویند. به ویژه که این نام ها برایشان تداعی شادی و خنده بود.سالها بعد و در جریان شناخت و مطالعه ،دریافتم که دروغی در کار نبوده و این افراد به نوعی ،روزی چنین سمتهایی داشته اند و تمام این سمتها در جریان اجرای مراسم میر نوروزی بوده است .
اما میر نوروزی در رویین چگونه برگزار می شده است؟
دره سرسبز رویین – رویین دژ در ارتفاعات آلاداغ (در امتداد البرز شرقی) میان شهرهای اسفراین و بجنورد قرار گرفته است .
رویین از معدود مناطق فارسی زبان با گویش سره از فارسی کهن و تاریخی و فرهنگی بکر و کهنسال و البته دست نخورده در خراسان شمالی است. در این دیار سنت های زیادی دست نخورده در یادها باقی ماده اند که البته نیازمند پژوهش و ثبت و ضبط هستند.
میرنوروزی به عنوان یکی از مردمی ترین و مهمترین جشن ها و مراسم عمومی در رویین تا حدود سه دهه پیش در رویین برگزار می شده است .از جمله تفاوت های برگزاری این رسم با مناطق دیگر یک اینکه مدت آن پنج روز نبوده و سیزده روز طول می کشید.
دیگر اینکه این رسم به جشنواره ورزشی کشتی باچوخه در منطقه ختم می شد.
در ادامه شیوه برگزاری این رسم و جزئیات این آیین در روئین شرح داده شده است.نگارنده تلاش کرده است تا با مصاحبه با کسانی که در جریان جزئیات مراسم بوده اند و آن را دنبال می کرده اند تصویر مناسبی از این آیین ارئه نماید.
مراسم از صبح روز اول فروردین تا روز سیزده بدون تعطیلی برگزار می شد،مگر اینکه اتفاق خاصی تمام یا چند روز از مراسم را تعطیل کند.( برای مثال در یکی از سالها در میانه مراسم خبر درگذشت آیت الله مرعشی به برگزارکنندگان رسید و بلافاصله به همه اعلام شد که به این دلیل مراسم امسال از این لحظه تعطیل است . همچنین در سالهایی که تاسوعا و عاشورا بر نوروز منطبق می شد، میر نوروزی برگزار نمی شد. )
از چند روز پیش از نوروز کارگردان ها و دست اندرکاران رسم میر نوروزی مشغول تهیه و تدارک ملزومات جشن می شدند وبا بازیگران و سایر افراد مورد نیاز وارد صحبت و شور و گفتگو می شدند.
البته مهمترین گام در آغاز برای اجرای مراسم انتخاب شاه بود ،زیرا شاه خصوصیاتی داشت که او را از دیگر افراد مجزا می کرد.کارگردان شاه را از افارد خوش ذوق و اهل هنر که ضمنا از اقشار متوسط جامعه بود انتخاب می کرد.در رویین به خاطر وسعت و جمعیت زیاد به طور همزمان دو رسم میر نوروزی برگزار می شد.یکی در بالا ده و دیگری در پایین ده.
مراسم بالاده در باغی که امروزه ادره مخابرات در آن ساخته شده است ،اجرا می شد و مراسم پایین ده در باغچه ای که متعلق به خانواده ای که صاحب این قلم است برگزار می گردید.
گروه های سنتی موسیقی خراسان هم با چرداخت مبالغی دعوت می شدند. تا در طول مراسم به فراخور حال به اجرای نواهای موسیقی محلی بپردازند.
برای تامین افراد قشون و سایر پست های مملکتی افرادی ازمیان جوانان خوش قد و هیکل انتخاب می شدند .البته برای ایفای نقش های همچون نقش وزیر از میان کسانی که تجربه سال های گذشته را داشتند و جا افتاده تر هم بودند کسی انتخاب می شد.
وسائل و افراد مورد نیاز هم از خانه ها به محل نمایش آورده می شد.
لبس های فاخر اه در روستا طراحی شده و توسط خیاط های با ذوق محلی دوخته می شد.لباس های ارتش و قشون هم معمولا لباس هایی بود که افراد ز خدمت سربازی باخود آورده بودند و یا از نظامیان امانت گرفته بودند.
از میان اهالی هم هر کس اسلحه و یا شمشیری داشت به امانت می داد.فضایی هم مکه برای اجرای مراسم و میزبانی تعداد زیای مردم تماشاچی در نظر می گرفتند ،باید آماده می شد.و همیشهدر یک محل مناسب ثابت بود.
به دلیل رقابت قدیمی که بین بالاده و چایین ده وجود داشت هر کردام از مراسم هادر نهایت شکوه در فضای رقابتی برگزار می شد.هر ساله نوآوری هایی صورت می رفت و برنامه های جدیدی هر ساله به آن اضافه می شد.
یکی از ویزگی هایی شاه و اطرافیان او این بود که هرگز نمی خندیدند و این درحالی بود که از احکام صادره و یا سایر اتفاقات حین نمایش ،لحظه ای صدای خنده و قهقهه حضار قطع نمی شد.
در روز اول در مقابل دیدگان همه مردم شاه طی مراسمی بر تخت سلطنت نشانده می شد و این مراسم با تمام تشریفات ممکن برگزار می شد.معمولا بیشترین تعداد تماشاچی در این زمان حضور داشتند.و این شاید با شکوه ترین و شاد ترین لحظه مراسم بود.
ابته هر روز طی مراسمی خاص شاه جلوس می کرد و به جز ساعاتی در روز که برای استراحت و ناهار مجلس تعطیل می شد.در بقیه ساعات مراسم در جریان بود.مواردی چون سان دیدن شاه از لشکریان و صدور احکام فکاهی و اجرای نمایش های طنز واجرای موسیقی و کشتی گرفتن از برنامه های روزانه بود.
هزینه های نه چندان زیاد مراسم از چند راه تامین می شد.گاهی خود برگزار کننده یا برگزار کنندگان مبالغی را متحمل می شدند
.همچنین متولین محل برای اداره مراسم مبالغی پول هدیه می کردند.وآخر اینکه امیر در احکامی که صادر می نمود به بهانه های مختلف مبالغی به عنوان جریمه از افراد می گرفت .البته هیچ کس از چرداخت این جریمه ها ناراضی نبود و آن را با جان و دل می پرداخت .حتی کسانی که به هر دلیل در محل حاضر نبودند نیز گاهی جریمه می شدند.گفتار متفاوتی از گفتار محلی در جریان نمایش رایج بود . زبان مردم رویین پارسی است با گویشی کهن که امروزه کمتر در جایی تکلم می شود.اما در سخنان بازیگران مراسم اثری از لهجه محلی نبوده و به فارسی رسمی سخن می کفتند .و تنها از اصطلاحات محلی استفاده می شد.
در طول مراسم اصطلاحات خاصی هم به کار برده می شودکه هنوز می توان آنها را در مراودات روزمره مردم جستجو کرد.
برای مثال زمانی که شاه قصد رفع حاجت داشت یکی از وزرا با صدای بلند به همه اعلام می کرد (( قبله عالم قصد شکار دارند)) یا (( به شکار آهو می روند)).
تمام دستورات شاه توسط اطرافیان به اجرا در می آمد.ولی در اعلام آنها کمی اغراق می شد و اگر دور از ذهن و بی رحمانه بود با وساطت وزرا و مشاورین حکم تعدیل میشد.
گاهی اوقات که موضوعی برای صدور حکم نبود مسابقه ای برگزار می شد و بازنده تن به دستورات شاه می داد واحتمالا به دست جلاد می افتاد.گاهی اوقات هم به پیشنهاد مجرم حکم به پرداخت نقدی یا تنبیهی احمقانه و خنده دار تبدیل می گردید.
گاهی هم پیش می آمد که مسافر یا رهگذری بخت برگشته به دام ارتش همایونی می افتاد و به اصطلاح شکار می شد.
و ساعاتی و شاید چند روزی اسباب تفریح و دسا انداختن می شد.بعضی وقتها هم اطرافیان شاه شخصی را به جرم دزدی یا نظیر آن به حضور شاه می آوردند و مراسم اقرار و اعتراف گیری و صدور حکم برایش اجرا می شد.
و این در حالی بود که واقعا جرمی در کار نبود و هدف تنها شادی و خنده بود.البته باید گفته شود که در نهایت هیچ کس ناراضی و شاکی باقی نمی ماند و تمام افراد به خوشی مراسم را ترک می کردند.نکته دیگری که در این مراسم اتفاق می افتاد این بود که دخترها و پسرهای دم بخت هم دیگر را می دیدند و به نوعی زوج های جوان آینده هم را هم انتخاب می کردند.
جوانان و مخصوصا پسرها مجالی برای خودنمایی و عرضه خود به دیگران پیدا می کردند و در کشتی یا نمایش و بازی و حتی در رقص های محلی مراسم میر نوروزی خودی نشان می دادند. چون در فضای سنتی و مذهبی حاکم بر روستا ،تنها چنین گردهمایی هایی بوده که چنین مجالی به دست می داده و سر آغاز آشنایی و ازدواج جوانان می شده است.
همچنین در طی این مراسم به دستور شاه افرادی که با هم قهر بوده اند یا کدورتی بین شان وجود داشته فراخوانده می شدند و در فضایی آمیخته با شوخی و خنده با هم آشتی می کردند و کدورت ها برطرف می شد.
گاهی اوقات که برگزار کنندگان متوجه غیبت غیر معمول فردی در میان تماشاچیان می شدند،چیگیر این موضوع شده و به دستور شاه چند نفر از قشون مامور آوردن آن شخص به مراسم می شدند و اگر او به هردلیل از این کار خود داری می کرد،شاه جریمه ای تعیین و از طریق کارگزارانش وصول می نمود.البته پیگیری حضور افراد به این علت بود که مطمئن شوند شخص مورد نظر کسالت یا مشکل جدی نداشته باشد. اگر هم که کسی فقط به دلیل بی حوصلگی و مشکل در جشن شرکت نمی کرد
قشون شاه به هر ترتیب حتی به زور او را به محل برگزاری جشن می آوردند.
تشکیلات میر نوروزی در عین حال در جهت رفع مشکل فرد یا افرادی از روستا همت می گماشت و با کمک متمولین و ریش سفیدان به رفع مشکل مالی و خانوادگی افراد کمک می کردند.و این تنها بخشی از کارکردهای اجتماعی میرنوروزی در این ایام بود.
در پایان در روز سیزده نوروز شاه بالاده و شاه پایین ده با تمام تماشاچیان به خارج روستا رفته در محلی به نام ((میام))گرد هم می آمدند و در یک رقابت کهن شرکت می کردند.در این روز تمام مردم به همراه خانواده هایشان با غذایی که آماده کرده بودند
همانگونه که امروزه در رسم سیزده به در رایج است به میام رفته تاضمن به پایان بردن آیین میر نوروزی ،سیزده خود راهم به در کنند.
این بخش از مراسم شبیه سازی شده جنگهای باستانی ایران بود . درست مانند زمانی که شاه و ارتشش برای کشور گشایی یا دفاع در کارزاری مقابل لشکر متخاصم قرار می گرفتند و بعد از رجز خوانی و دعوای کلامی پهلوانان ،به جنگ تن به تن می رفتند.
ادامه مطلب به زودی…..
